Shakti Dan Kaviya


Shakti Dan Kaviya was a poet, writer, critic, and scholar from Rajasthan, India. Kaviya had served as the department head of Hindi as well as Rajasthani section multiple times at Jai Narain Vyas University. He was considered an authority in Dingal literature as well as a great scholar of Hindi and Braj-Bhasha. Kaviya was also a Sahitya Akademi Award recipient for his work 'Dharti Ghani Rupali'

Early life and family

Shakti Dan Kaviya was born on 17 July 1940 in Birai village of Jodhpur, Rajasthan. His father Govind Dan ji Kaviya was a scholar of Rajasthani and Braj literature.
His maternal uncle, Alseedan ji Ratnu was the Raj-Kavi of Jaisalmer state. In 1956, Shakti Dan was married to Leher Kanwar of Kharoda, Sindh. Kaviya has five sons:
  • Virendra Kaviya
  • Manjit Singh Kaviya
  • Narpat Dan Kaviya
  • Himmat Singh Kaviya
  • Vasudev Kaviya

Education

Kaviya's school education was completed in Balesar Government School and Mathania School. For the metric exam, he went to Chopasani school in Jodhpur. During his studies in Mathania School, he was a student under Padma-Shree Sita Ram Lalas, who went on to write the first dictionary of Rajasthani language, Rajasthani Sabadakos.
During his education in Jodhpur, Kaviya actively participated in social, literature, and debate events winning accolades for his performance. He took part in Rajasthani & Hindi poetry events as well as translation of English works into Rajasthani.
Even at this young age, Kaviya came in contact with important litterateurs and dignitaries. In 1951, when Kaviya was in fifth-standard, he started a correspondence with Shankar Dan Detha, Raj-Kavi of Limbdi State. In sixth standard of schooling, Kaviya published his composition dedicated to Hindu Goddess Karni Mata titled 'Shri Karni Yash Prakash' in Sadhna Press. During his Bachelor of Arts studies in university, Kaviya translated the English poem Elegy by Thomas Grey into Rajasthani and wrote its meaning in Hindi. This Rajasthani rendering & the associated Hindi gist was published in the monthly Prerna magazine in its April edition in 1959.
Kaviya was the first student of SKS College whose poems and compositions were selected for regular broadcast in Akasvani Jaipur. Later, he became an elected member of Akasvani Program Advisory Committee.
Kaviya was also active during India-China war of 1962 and his Dingal and Braj poems on the subject were regularly published.
In 1964, when Jai Narain Vyas University started publication of its Annual Magazine, Kaviya worked as Advisor of its Rajasthani section.
In 1969, Kaviya completed his PhD from Jodhpur University over his research thesis on Dingal ke Aitihasik Prabhandha Kavya.

Career

Kaviya joined Jai Narain Vyas University Jodhpur as a lecturer and was a part of the institution for 40 years. For 17 years, he taught as part of Hindi department and for 20 years, he taught in Rajasthani Department.
Kaviya was a great scholar of literature. His works focused on Rajasthani, Dingal, Hindi, and Braj literature. Kaviya served thrice as the Head of Department of Rajasthani at Jai Narain Vyas University, Jodhpur.
In 1974–75, the Rajasthani language was recognized by Sahitya Akademi & Jai Narain Vyas University launched the first-ever Rajasthani classes at the graduate level. Despite the low count of three students, Shakti Dan Kaviya accepted the responsibility of teaching the first batch and persuaded students to join the course, ultimately increasing the number of students to 19. He is credited as the first lecturer in the institution's history to teach Dingal Literature unviversity wide. During his tenure as Department Head of Rajasthani, JNVU University became the first in the world to offer MPhil course in Rajasthani language.
In 1993, Kaviya was awarded Sahitya Akademi Award for Dharti Ghani Rupali, which was a Rajasthani translation of 20 poems of Tarun Poetry by Rameshwar Lal Khandelwal.
Kaviya excelled at Dingal poetry and promoted it. He gave an introductory recital performance of Dingal poetry at Jaipur Literature Festival and was called "great maestro of Rajasthani Dingal poetry".

Academic usage of Kaviya's works

''Rangbhini''

For the academic session 1976–77, Rangbhini by Shakti Dan Kavia was added to the official textbook for the second year syllabus of Bachelor of Arts studies.

''Lokhini''

Lokhini by Shakti Dan Kavia, a collection of Rajasthani folk tales in Dingal language, was part of syllabus of M.A. Hindi for 2 academic sessions of 1964–65 and 1965–67. Later, it became a reference book for the subject.

''Sanskriti ri Soram''

In 1986, Kaviya received the first Suryamal Misran Shikhar Award for the essay compilation titled Sanskriti ri Soram. From 1993 to 2000, the work 'Sanskriti ri Soram' was part of official syllabus for the Rajasthani Optional paper in Maharshi Dayanand Saraswati University, Ajmer.

''Dharti Ghani Rupali''

Kaviya received the Sahitya Akademi Award in 1993 for his poetry work titled Dharti Ghani Rupali.

Academic associations

Kaviya was an award decision panel member of multiple literature associations including K. K. Birla Foundation, Sahitya Akademi, and Lakhotiya Awards.

Sahitya Akademi

Due to his immense knowledge and contribution in Hindi, Rajasthani, and Braj literature, he had been a member of all three respective Sahitya Akademi of Rajasthani, Hindi, and Brajbhasha.

Italy tour and Trieste University

In 1987, Kaviya traveled to Italy for the International Literature Seminar as an expert on Dingal. The seminar lasted for 8 days where he brought attention to Dingal poetry. In Italy, Kaviya also gave a lecture on the 'Contribution of L.P. Tessitori in Rajasthani Literature'. At University of Trieste, Kaviya gave lectures on Dingal literature.

Death

Kaviya died on 13 January 2021 at the age of 80. He had been unwell for the previous few days.
Scholars and littérateurs from all over Rajasthan paid their tributes including Aidan Singh Bhati, Gajadan Charan, Mohan Singh Ratnu, Minaxi Borana, Gajesingh Rajpurohit, Bhanwarlal Suthar, Sukhdev Rao, and Indra Dan Charan. Kaviya was equated with "Sun of Dingal language" at his passing due to his immense contribution for bringing Dingal language and literature to the next generation.

Significance

Kaviya's research works have been translated & published in English, Italian, and Gujarati as well. He has been credited for voracious Dingal recitation in multiple documentaries and telefilms.

Awards and achievements

Source:

Published works

Rajasthani-language

  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Thaḷavaṭa Prakāśana.
  • Sapootan ri Dharti सपूतां री धरती
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Ācārya Tulasī Rājasthānī Śodha Saṃsthāna.
  • Padma Shri Dr. Laxmikumari Chundawat पद्मश्री डॉ. लक्ष्मीकुमारी चूंडावत
  • Dhara Surangi Dhat धरा सुरंगी धाट
  • Dhoran ri Dharohar धोरां री धरोहर
  • Prastavana ri Peeljol प्रस्तावना री पीलजोत
  • Eligi अेलीजी
  • Dharti Ghani Rupali धरती घणी रुपाळी
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Thalavaṭa Prakāśana.
  • Sambodh Satsai संबोध सतसई
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Thalavaṭa Prakāśana.
  • Geet Gunmal गीत गुणमाल
  • Durga Satsi दुर्गा सातसी

Hindi-language

  • Vārhaspatya, K., Kaviyā, Ś.. . India: Śrī Karaṇī Sāhitya Saṃsthāna.
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Thaḷavaṭa Prakāśana.
  • '. Rājasthāna Brajabhāshā Akādamī. 1992.
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Scientific Publishers..
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Mahārājā Mānasiṃha Pustaka Prakāśa.

Editorship of historical works

  • Bārahaṭha, Kṛpārāma. '. Rājasthānī Granthāgāra.
  • Ūmaradāna. '. Rājasthānī Granthāgāra.
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Lakshmī Pustaka Bhaṇḍāra.
  • Kaviyā, Śaktidāna, and Cimanajī. . India, Sañcālaka, Rājasthāna Prācyavidyā Pratishṭhāna, 1966.
  • Kaviyā, Śaktidāna. '. Thalavaṭa Prakāśana.
  • Rangbhini रंगभीनी
  • Darji Mayaram ri Vaat दरजी मयाराम री वात
  • Bāṅkidāsa, and Kaviyā, Śaktidāna. . India, Jaina Brādarsa, 1983.
  • Ful Saru Pankhadi फूल सारू पांखड़ी
  • Kaviyā, Ś., Devaṛā, H.. . India: Rupama Sāhitya Saṃsthāna.
  • Kavia, Shakti Dan. '. Sahitya Akademi Publications..
  • Kaviya; S.D. '. Scientific Publishers..

Published Research Papers

Rajasthani

1.मातृभाषा में शिक्षण अर राजस्थानीजेएनवी वि. वि. जोधपुर1967
2.राजस्थानी भाषा रै सवालललकार1967
3.राजस्थानी भाषा री विशेषतावांलाडेसर1968
4.लारला पच्चीस बरसां में डिंगळ काव्यजाणकारी1968
5.चौमासै रौ चावजो. वि. वि. पत्रिका1970
6.करसां रौ करणधार : बलदेवराम मिर्धास्मारिका1977
7.डिंगळ कवि देवकरण इन्दोकलीचारण साहित्य1977
8.भक्तकवि अलूजी कवियाजागती जोत 1981
9.भक्त कवि ईसरदासजी रा अज्ञात ग्रंथजागती जोत 1982
10.पश्चिमी राजस्थान रा चारण संत कविचितारणी1982
11.राजस्थान रा तीज तिंवारमाणक 1982
12.महात्मा ईसरदासजीमाणक 1982
13.राज. में साहित्यकार सम्मान री परंपरामाणक 1983
14.डिंगळ गीतां रौ सांस्कृतिक महत्वजो. वि. वि. पत्रिका1983
15.राजस्थानी साहित्य में वीर रसमाणक 1984
16.सीतारामजी माटसाब : जूनी यादांजागतीजोत 1987
17.जोधांणा रौ सपूतकानसिंह परिहार अभि. ग्रंथ1989
18.सांस्कृतिक राजस्थानमाणक 1989
19.राजस्थानी साहित्य में रांमकथामाणक1992
20.प्रिथीराज राठौड़ अर डिंगळ गीतवैचारिकी1993
21.राजस्थानी संस्कृति री ओळखांणमाहेश्वरी स्मारिका1994
22.बाला सतीमाता रूपकंवरक्षत्रिय दर्शन1995
23.रंग-रंगीलै राजस्थान री संस्कृतिमाणक 1997
24.प्रेम अर प्रकृति रौ पारंगत कवि डॉ नारायणसिंह भाटीजागती जोत 2004

Hindi

1.सम्पत्ति का संप्रभुत्वप्रेरणा1959
2.कविवर नाथूदानजी बारहठप्रेरणा1959
3.डिंगल में अफीमची आलोचनाप्रेरणा1961
4.आदर्श परम्परा के अवशेषअभयदूत1962
5.गोविन्द विलास ग्रन्थ; एक विवेचनप्रेरणा1964
6.महाकवि सूर्यमल्ल मिश्रण और निराला के वीरकाव्य का तुलनात्मक अध्ययनजोधपुर विश्वविद्यालय पत्रिका1958
7.पी. एन. श्रीवास्तव के काव्य का मूल्यांकनललकार1968
8.भारतीय संस्कृति और डिंगल साहित्यसंस्कृति प्रवाह1969
9.मोतीसर जाति और उसका साहित्यराजस्थान अनुशीलन1970
10.राजस्थान के जीवन और साहित्य का सौष्ठवजेएनवी वि. वि. पत्रिका1970
11.राजस्थानी लोक साहित्य की विशेषताएंचेतन प्रहरी1970
12.सूरज प्रकाश ग्रन्य; एक विवेचनतरुण राजस्थान1970
13.विद्यार्थी और विद्रोहतरुण-शक्ति1973
14.चारणों की कर्त्तव्यनिष्ठा और प्रतिष्ठाचारण साहित्य 1977
15.डिंगल काव्य में गांधी वर्णनचारण साहित्य 1977
16.राजस्थानी मर्सिया काव्यचारण साहित्य 1977
17.राजस्थानी रामभक्ति-काव्यचारण साहित्य 1977
18.डिंगल साहित्य में ऊर्जस्वी जीवनकर्मठ राजस्थान1981
19.डिंगल शब्द की सही व्युत्पत्तिकर्मठ राजस्थान1981
20.डिंगल काव्य में शोध एवं श्रृंगार का समन्वयवरदा1982
21.मीरां की भक्ति साधनावरदा1985
22.राजभाषा के लिए हिंदी ही क्यों?जिंकवाणी 1985
23.रामनाथ कविया का एक पत्रवरदा 1985
24.मारवाड़ के चारणों का ब्रजभाषा काव्य में योगदानब्रज अरु मारवाड़ 1986
25.डिंगल काव्य में श्री करनी महिमाश्री करणी षटशती1987
26.महाकवि दुरसा आढ़ा और उनकी अज्ञात भक्ति रचनाएंविश्वंभरा 1987
27.डिंगल भाषा में नाथ साहित्यनाथवाणी 1988
28.गौरीशंकर ओझा का एक ऐतिहासिक पत्रवरदा 1988
29.डिंगल में संवाद काव्यों की परम्परावरदा 1989
30.मोडजी आशिया की अज्ञात रचनाएंवरदा 1990
31.दुरसा आढ़ा संबंधी भ्रामक धारणाएं एवं उनका निराकरणवरदा 1991
32.मारवाड़ के सपूत जगदीश सिंह गहलोतराजस्थान इतिहास रत्नाकर1991
33.डिंगल काव्य में वीर दुर्गादासमरु भारती 1991
34.महाराजा मानसिंह के राज्याश्रित कवियों का राजस्थानी काव्य को योगदानस्मृति-ग्रंथ1991
35.चारण-क्षत्रिय संबंधों के छप्पयराजपूत एकता 2002
36.मेहा वीठू रचित राय रूपग राणा उदैसिंहजी नूंवरदा 2002
37.कुचामन ठिकाने की खूबियांराजपूत एकता 2003
38.महाराजा मानसिंह की शरणागत वत्सलताराजपूत एकता 2004
39.भक्तकवि ईसरदास बोगसा कृत सवैयाविश्वम्भरा 2004
40.स्मृतिशेष संत श्री हेतमरामजी महाराजस्मारिका2005
41.डॉ. गंगासिंह के काव्य में सुभाषित एवं संवेदनास्मारिका2005
42.महाकवि तरुण की काव्य साधनातरुण का काव्य संसार1994

Brajbhasha

1.मारवाड़ के चारणन कौ ब्रजभाषा काव्यब्रजमंडल-स्मारिका1986
2.मरुभाषा कौ स्वातंत्र्योत्तर अज्ञात ब्रजभाषा काव्यब्रज शतदल1991
3.ब्रजभाषा कौ मानक रूपब्रज शतदल1991
4.जनचेतना के कवि : जसकरण खिड़ियाब्रजभाषा साहित्यकार दरपन1994
5.काव्यमय पत्रन में ठा. जसकरण खिड़ियाब्रजभाषा साहित्यकार दरपन1994
6.कवि ईसरदास का सर्वप्रथम ब्रजभाषा काव्यब्रज शतदल1999
7.मेड़तणी मीरां : विषपान के प्रमानब्रज शतदल 2001
8.दूध कौ रंग लाल हौब्रज शतदल लघु नीतिकथा2003