Ga'dang language
Ga'dang or Gâdang is an Austronesian language spoken in Northern Luzon, Philippines particularly in Paracelis, Mountain Province, Luzon; Alfonso Lista, Ifugao; and Tabuk, Kalinga. There are some residents of speakers in Aurora and Nueva Vizcaya. Many Ga'dang speakers speak Ilocano as their second language.
Phonology
The Ga'dang language is related to Ibanag, Itawis, Malaueg and others. It is distinct in that it features phonemes not present in many neighboring Philippine languages. As an example, the "f", "v", "z" and "j" sounds appear in Ga'dang. There are notable differences from other languages in the distinction between "r" and "l", and the "f" sound is a voiceless bilabial fricative somewhat distinct from the fortified "p" sound common in many Philippine languages. Finally, the minimally-voiced "J" sound has evolved to a plosive.Vowels
Most Ga'dang speakers use six vowel sounds:,,,,,Consonants
Ga'dang features doubled consonants, so the language may sound guttural to Tagalog, Ilokano, and even Pangasinan speakers. The uniqueness of this circumstance is often expressed by saying Ga'dang speakers have "a hard tongue".For example: . which means rice.
Ga'dang is also one of the Philippine languages which is excluded from - allophony.
Samples
Addungan – Daungan, sampahan, piyer. Bisin - Gutom; pagkagutom; taggutom; tagsalat Da’ngan – lampasan o sapitin ang hinahabol Furaw - kulay puti; puti Gagginafan -pinanggalingan ng isang tao/grupo. Mga sinaunang tao. Isalak - iligtas; tubusin; patibayin; sagipin; Kaaruyo – Kalayo, patlang, distansiya, pagitan. Liwat - kasalanan, pagdudulot ng sama ng loob; pagpapagalit, sala Maaddang - kuha, Maaaring kunin ng kamay. Naburbog – Pagkabulok. O'gan - Labis, Sobra-sobra Palattog - baril; armas Ron - taon Siri - Kasinungalingan; kabulaanan Tetay - Tulay Umunag - lumusong; pumasok; sumapi; Wa'lat - sakripisyo Ya'lig - BuhatAroyu - layo, distansiya Baggi - katawan; laman; pangangatawan Diyat - Salat, Kapos, Kulang. Dukha, Mahirap, Dahop. Fungan - unan Gansing - Kambing Ilak - Lamok Karangat - nakakatakot, napakahayop, napakasamang tao, Halimaw limmampaw - Gumaan; Magpagaan; pagaanan; makagaan; pagaanin Mananikkad - gumagalaw; makakilos; maikilos; ikilos Nanset - baliw; ulol; loko; hibang; sira ulo Ofag - Satanas Pakoman - Patawarin; magpatawag; magpasensya Ra'bun - Patutunguhan; Salak - ligtas Tutunggung - tukso; tinutukso Unag - Loob, looban wawwang - Ilog
Anggam - Gusto; kagustuhan Balibali -panlilinlang; dayain; magdaya; manlinlang Dinandam - Iniisip; Naisip Fukaw - tawag sa puti ang balihibo na manok Galet - Sakit sa balat; Galis Ilap - Kutsilyo Kuyong - Tiyan lubbon - baryo, Barangay, lugar Maakkan - Pagkain; pweding kainin Nadammat - Mabigat; mahirap buhatin Payak - Pakpak Rarag - Latik Sumallong - pumasok Tarut - Tamad; batugan Usin - Ari ng lalaki Walo - Walo
Abul - hindi makapagsalita; walang imik; pipi Bulon - Kasama; Katulong; kasabay; kakabit Daffug - Kalabaw Furakkan - Pagpapakain ng mga manok ng bigas o mais na isinasaboy sa lupa Gakkurog - totoo; tama and sinasabi Inggaddon - Sobrang damot Kakarefin - Makkahawak kamay lubag - lupa Mannakadama - makapangyarihan; Naraggal - pangit; hindi maganda; masama, hindi mabuti Pakkatafulu - ikasampung porsyento; maliit na bahagi Sosawit - Dragonfly Tanna - Kulam Ulipat - bulate sa tiyan Watay - Palakol
Akkanan - Kainin Bungot - galit Dandamman - isipin Fukkol - tawag sa tambok ng ari ng babae Gogawa - Pato I'bo - ihi Kattatalaw - Nakakatakot lussok - paso; napaso; napaso ng mainit na bagay Matarut - Tinatamad; walang alam na gawain; ayaw gumawa ng mga gawain Natay - Pumanaw; patay; namatay; sumakabilang buhay Pittatan - napagisahan; pinagtulungan Sakkalang - Singsing Taggam - langgam Uwwaw - unggoy Wara - meron
Abbing - bata; murang edad Balibal - baon Dingngag - narinig Fukok - bahay ng mga baboy Gafa - Iya'da - ibigay Kelkeg - Kalbo, Walang buhok Laman - karne o tawag sa baboy ramo Mangngan - Kumain Namumpol - paghataw; pumapalo; pagpalo Pangigi’bat – Almusal. Sinag - Araw Taronan - Hintayin Urong - susong pilipit Wayi - kamag-anak
Abbafarulon - Pagkakaisa; pagkakasundo; pagsasama Bufa'bakat - matatandang babai Dingngaggan - pakinggan Gumabuwat - bumangon Iya'dan - bigyan Kolak - Kapatid Layag - Taenga Mabbungubungut - Galit na galit Nalawad - maganda; maayos; mainam Piyyak - sisiw; maliit na hayop n my pakpak. Sesebbukal - Bilog Tonan - Hintay Unin - puwet
Alang - isang maliit na bahay na lalagyan ng mga naaning palay bufon - hukay sa mga gilid ng ilog at mga sapa kung saan nag-iigib ng inuming tubig. Dandaman - ihawin Gured - Galis Aso, dusdos or pagpapalot Iya'dang - ilabas o kunin mula sa tubig papunta sa pampang o dalampasigan Kawasan - Sitaw Latag - bayag Mapparanak - Mga Magulang Nakam - Isip; isipan Palataw - bolo; Itak Sudukan -Tusukin Tatabban - Kausapin Uffo - English
Arakam - isang kagamitan sa may latim ginagamit sa pag-aani ng palay Bafay - Babai Dinandaman - inihaw Gafa - tapayan; sisidlang luwad para sa tubig Inggad - Taong madamot Kalubasa - Kalabasa Lima - Lima Mabbini - Pagtatanim ng palay Nannakam - Mabait; mabuti; Maayos Palattog - Baril Sirwat - Ilaw Tanganan - Iba Uran - Ulan
Akkan - Hindi Befay - gilid ng bubong ng bahay na gawa sa kugon; kung saan nahuhulog ang tubig ulan. Dafug -lugar o kalan na ginagamit sa pagluluto, karaniwang binubuo ng tatlong batong pinatayo na pinagpapatungan ng kaldero o palayok Garosa - isang sasakyang lalagyan ng mga ani na hinihila ng kalabaw. Iyyong - Ilong kamatit - kamatis Lamag - buwaya Manset - Baliw Narrakkat - Masama; pangit; hindi maganda; hindi maayos Pakitatabban - Pakiusapan Taggat - Punong Narra
Anangka - Langka Bufabbay - kababaihan Dammang - Pampang na nasa tapat o kabilang panig ng isang ilog, sapa o dagat Gaddang - Balat Iyyat - Igat Kusa - Pusa Kiray - kilay Makkakarolak - Magkakapatid Ngipan - Ngipin Papet - Ampalaya Takki - Paa
Ammowawan - isang punong tinatawag na sagat ng mga ilocano; Molave Banig - isang kakaibang pangyayari o pakiramdam na itinuturing na gawa ng mga nilalang na hindi nakikita. Dakkag - Buwan Gafit - taro; Gabi I'log - Itlog Kusara - Kutsara Laggud - suklay Maddadaruffun - Magtutulungan Nakaki'bo - Nakaihi Pakolu - prutas na Makopa Tulang - buto ng tao o hayop
Angiyaran - ginagamit na pangkayod ng niyog Bongun - Lamay sa patay Dumambal - Sasalubung Itubba - ilagay sa apoy Kuramang - mga daliri Langalay - Kamay Maddadaruffunetam - magtutulungan tayo Nakatalaw - Natakot Pattakayan - Sasakyan Tafungaw -gulay na tinatawag na upo
Aggabbot - anumang ginagamit na pangbutas Bukal - puto ng bunga Dambalan - sasalubungin Igagad - Itali Kimay - kuto na maliit palang o kapipisa; isang maliit na parasitiko na insekto na pumapasok at kumakain ng dugo mula sa anit ng kanilang host. Lidoy - Taro; Gabi Maddammang - tumawid o lumipat mula sa isang pampang patungo sa kabilang pampang; lumipat mula sa isang panig, lugar o kalagayan patungo sa iba. Ngilab - Walang Ngipin o nabawasan ang ngipin Pantad - bundok Taggi - isa
Attay - tae Bukakong - kutong magulang na; isang maliit na parasitiko na insekto na pumapasok at kumakain ng dugo mula sa anit ng kanilang host. Duddulaw - Kulay Dilaw Iggamman - Hawakan Kamat - Kamay Madanagan -nakaramdam ng kaba; nag-aalala o natakot sa isang sitwasyon Naari - Natanggal Pito - Pito Tallo - Tatlo
Awom - isang damong nakakain tinatawag na kulitis pero ito yung walang tinik Baggat - Laman; Bigas Dokkal - Malaki Iggam - Hawak Kararang - bulateng lupa Mabul - hindi nakakapagsalita Nalambutan - Nabitawan Palagyok - Pito Tafulo - sampu
Allay - isang damong nakakain tinatawag na kulitis na may tinik Bibissang - Maliit Dumandan - Sumama Inunoy - gumaling na sa sakit; gumanda na ang kalagayan Kulat - isang uri ng kabuti o yung tinatawag na kabuteng pamaypay o kabueng oyster Musil - Tinggil o kuntil ay isang kasangkapan pangkasarian ng isang babae Nayag - Nagtawag ng kasama o tao Pa'ma - hinlalaki Tataggi - iisa
Abok - Buhok Bitabit - gulay na tinatawag na bataw Daping - Uling; libag Iwagga - Ibaba; ibaba ang gamit Kabatitit - patola na mayroong tagaytay Marakafe - Ipil - Ipil Nandifafa - nasa bandang ibaba Tatot - isang Daan
Afuto - Puso; puso ng saging Busilad - isda Darusot - Dausdos Iwaggam - Ilagay; ibaba mo ang gamit kabatinggan - patola na walang tagaytay Maddarusot - Magpadaosdos Nasudok - Natusok Tarifu - isang Libo
Afu - lolo/lola Battunoy - umayos na mula sa pagkakasakit Do'dot - buhok sa katawan ng tao; balahibo Intufukan - Hanapin Kali - isang klase ng ibon na kumakain ng sisiw ng manong Mayyot - Pagtatalik Nakatto - Nabale o Naputol Tanggil - Pangil
Adwa - dalawa Binalbag - panggatong na hinati-hati gamit ang palakol Dinnat - maya bird; isang maliliit na ibon na pesti sa palayan Ifot - Buntot kikit - hinliliit Mayyotira - Nagtatalik Nakkayo - pumuntang kumuha ng panggatong Tudda - kanin
Appat - Apat Bara'ngal - kung saan nagkakasalubong mga daanan na magkaiba nag pinanggalingan o pupuntahan Dapan - Bakas Iyabok - Ihalo; halo haloin kulod - maliit na bundok Mattakay - Sasakay Nabanggal - tawag sa amoy ng tao kapag hindi naliligo o naglinis sa katawan Tolay - Tao
Annam - Anim Bu'law - leeg Diwanan - Kanan Iyanaw - Iuwi Kammaral - mga hindi dapat gamin kasi hindi maganda sa paningin ng Tao o ng Diyos Mattatarabbag - Mag-uusap Nabansit - mabaho
Asyam - siyam Bungaw - Paglaki ng bayag ng lalaki na sumasit ang bayag at ang itlog dahil sa pamamaga. Dawi - Kaliwa Itan - Tignan Ka'gan - Ayaw Madulig - Gugulong Nadabbak - Gumuho
Afoy - apoy Butali - sakit sa balat na tinatawag na pigsa. Dilod - tumutukoy sa pababang agos bahagi ng isaang ayong tubig gaya ng ilog Kita - tutuli; dumi sa loob ng taenga Manikkad - Gumagalaw Nataggat - matigas
Afog - apog; isa sa mga sangkap ng nganga o moma Balingongaw - likod na bahagi ng katawan ng tayo taas kunti ng ateng bewang Diraya - tumutukoy sa dereksiyon papunta kung saan galing ang agos ng isang anyong tubig gaya ng ilog kararag - Dalangin Mangat - Huminga Nadingngag - narinig
Ayog - niyog Bilat - Karayum Dabbak - Bangin Kimat - Kidlat Marang - Humingi Ngan - Pangalan
Atod - Tuhod Bitun - bituin; Tala Dungul - bahagi ng mga binti mula sa buko sa taas ng talambakan hanggang sa baba ng mga tuhod Mayag - Tumawag
Awan - Wala Balay - Bahay Daki - Tartar sa mga ngipin, na tinatawag ding dental calculus, magsapang na deposito na maaring mag-ipon ng mga dumi sa mga ngipin. Mamapatay - Papatay
Alu - halo; kadalasang gamit sa paghahanda ng play/bigas partikular bilang pambayo ng palay upang maihiwalay at maalis ang ipa Bafoy - baboy Danggo - Sibuyas Mangngangoli - Mabubuhay Muli
Attong - Lusong ginagamit sa paghahanda ng play/bigas partikular bilang pambayo ng palay upang maihiwalay at maalis ang ipa Dayud - Duyan Manafuli - Babalik
Akun - damong kugon na ginagamit sa bubong ng bahay Dammaral - Salamat Miyunek - Iyaakyat
Apay - palay Dalan - Daan Munek - Aakyat
Abuk - Buhok Duyog - Pingga; Plato Metuldu - Magtuturo
Dappit - Dalampasigan Meyabbang - Magtatapon
Afa - Balikat Dekat - kakanin Meya'lig - Magbubuhat
Afot - bawang Miguyod - hihilain ka
Adon - Dahon Mito'yod - itutulak ka
Atu - Aso Minum - Uminum
Manalog - Lumangoy
Manantaw - Papaano
Maddaggun - Kasalukuyan o patuloy pa
Makigumallak - Pakiusap; nakikiusap