Central Banda language
Central Banda is a dialect continuum of the Banda languages spoken by around one million people, primarily in the Central African Republic. The varieties may be mutually intelligible, especially the Mid-Southern–Gobu–Kpagua–Mono–Ngundu cluster. The other varieties are Bambari, Banda-Banda, Mbrès, Ndélé, and Togbo-Vara Banda.
Phonology
The following is the Banda-Tangbago dialect:Consonants
Vowels
Tone
Vowel tones are: rising /ǎ/, falling /â/, mid /ā/, low /à/, and high /á/.Varieties
Central Banda language varieties listed by Moñino :- Yakpà ; Gubú ; Kpágùà ; Ngùndù, Bòngò, Wasá ; Dùkpù Further information:Dukpu people
- Lìndá, Jòtò, Ndòkpà, Ngápó
- Southern Gbàgà, Nbìyì, Bèrèyà, Ngòlà, Ndi, Kâ, Gbambiya, Hàì, Galabò, Vídìrì , Bàndà-Bàndà, Burú, Wùndù, Gòv̂òrò
- Bàndà-Ndele, Bàndà-Kpaya, Ngàò, Ngbalá, Tàngbàgò, Júnguru
- Mbere, Búkà, Mòrùbà, Sàbángà, Wádà
- Vàrà, Tògbò
- Yàngere
Demographics
Demographics of Central Banda language varieties as synthesized from Moñino and Nougayrol :| Language | Villages | Population | Clans | Notes | Countries |
| Bàndà-Bàndà | |||||
| Bàndà-Kpaya | |||||
| Bàndà-Ndele | |||||
| Bèrèyà | |||||
| Bòngò | |||||
| Búkà | |||||
| Burú | Kúyàrà | 25 | Màtià | Kpata road; near Gbàyà of Krakə̀mâl; also in Bahr el Ghazal, migrated during the Zubayr era | |
| Dabùrù | Ndagra | 20 | Kɔ̀tɔ̀, Ngòmbe, Ngulú, Ndubu | Kpata road | |
| Dabùrù | Kpàtà | 380 | Kpata road | ||
| Dabùrù | Miskin | 30 | recent satellite of Jamsinda | ||
| Dùkpù | |||||
| Gài | Zòkùtùɲálà | Tulu | Haraz road | ||
| Gài | Batéle ́ | Tulu | Ndélé | ||
| Galabò | |||||
| Gbàgà | Mia Fɔ̀ndɔ̀ | 90 | Gbə̀lè, Gùməli, Mabiri, Vidi, Yàkpà | ||
| Gbàgà | Kàká | some | |||
| Gbàgà | Kòv̂òngò Mia | 70 | Vidi, Yúdà | ||
| Gbàgà | Ngú Sua | 60 | Kupi, Mbízà, Ngìàlúgù/Ngèlúgù/Njùlúgù, Vóndò | ||
| Gbàgà | Gbàkó Lìkpà | 65 | Vidi | ||
| Gbàgà | Bangora̱ | 155 | Dámbasí/Dámbacé, Kòlògbò, làngbà | ||
| Gbàgà | Dàngàvo | 50 | Kòlògbò, Yàkpà | ||
| Gbàgà | Yambala Màgùndà | 80 | Mɔnɔ, Vàngà | ||
| Gbàgà | Vátá | 170 | Banga, Manja, poro, Tàngbàgò, Tògbò, Yàngbà | ||
| Gbàgà | Vavú | ? | |||
| Gbàgà | Bu Mbàlà | 45, with Gbaya | Banga, Dákpá, Mòngò, Vidi | ||
| Gbàgà | Bàmingi 1, 2 | 650 | Gbàyà, Gùməli, Ngìàlúgù/Ngèlúgù/Njùlúgù, Sìmi/Cìmi, Vidi | ||
| Gbàgà | Yangú Gàlá | 30 | Báláwà | with the Mbele | |
| Gbàgà | Yambala Kùdùvèlé | 90 | Dámbasí/Dámbacé, Kpòʔòrò, Ngìàlúgù/Ngèlúgù/Njùlúgù, Sìmi/Cìmi, Wádà, Wójò, Yúdà | ||
| Gbàgà | Jamsinda | some | Golongoso road | ||
| Gbambiya | |||||
| Gbàyà | Krakə̀mâ 1 | 210 | Àbátà, Lòngbò, Tulu, Yàma | Kpata road | |
| Gbàyà | Krakə̀mâ 2 | 80 | Gbòngó, Gbókóló, ɲamô | ||
| Gbàyà | Ngú Yambrì | 40 | ɲamô | ||
| Gbàyà | Bu Mbàlà | Lìwu | some families; on Gangui road, on the outskirts of Gbaga | ||
| Gbòngó | Takara | 170 | 7 - Danbùrù, Gbàngárà, Ndì, Ngàmbeà, Ngulú, Wɔlɔ́, Yàndè | Kpata road | |
| Govo | Ndélé | ? | |||
| Gòv̂òrò | |||||
| Gubú | |||||
| Hàì | |||||
| Jòtò | |||||
| Júnguru | Batéle 2 and Idòngó | originally from Kpula, and were subjects of Zubayr | |||
| Kâ | |||||
| Kɔ̀nɔ́ | Batéle 2 | some families | |||
| Kpágùà | |||||
| Lìndá | Lìndá 1 | Ngbɔ̀lɔ̀ngɔ̀jɔ̀ | |||
| Lìndá | Lìndá 2 | Mbìà | |||
| Lìndá | formerly Kùcù Kakú | ||||
| Lìndá | some in Ndele | Ngàò | |||
| Manja | Batéle 1 | 180 | Bòkèngè, Bìsènge | some families in Kubu and Jamsinda | |
| Mbanja | |||||
| Mbanza | |||||
| Mbàtá | Zòkùtùɲálà | 340 | 250 | Haraz road | |
| Mbàtá | Ndélé | 1 neighborhood | |||
| Mbele | Yangú Doro | 40 | |||
| Mbele | Yangú Líká | 30 | Ngìndì | ||
| Mbele | Yangú Gàlá | Mbrua | some families living with the Muruba | ||
| Mbele | Yambala Kùdùvèlé | some families living with the Muruba | |||
| Mbele | Jamsinda | Mbrua | some families | ||
| Mùrùbà | Dungu Yangú | 105 | Yagua | with the Ngao | |
| Mùrùbà | Biʃi Ngú 1 | 75 | Kàgárà | with the Ngapo | |
| Mùrùbà | Gbà Lə́bà | 100 | Gbanga | ||
| Mùrùbà | Yangú Ngav̂ala | 30 | Gbózu Yavóró, Kàdá | ||
| Mùrùbà | Kàgà Nzê | 45 | Kpèyí | ||
| Mùrùbà | Ngú Mburu | 25 | Ngbə̀lɛ́lɛ́ | ||
| Mùrùbà | Mbí Ngú | 45 | Gbanga | ||
| Mùrùbà | Muruba | 250 | Bongo | 2 neighborhoods | |
| Mùrùbà | Sajara | 130 | Gàràwá, Kpèyí, Ngbalá, Sògbòrò | 2 neighborhoods | |
| Mùrùbà | Kassaï | Gbanga, Kpèyí, Wàndè | some families | ||
| Mùrùbà | Kro Pálíá | some families | |||
| Mùrùbà | Jamsinda | some families | |||
| Mùrùbà | Kubu | some families; Golongoso road | |||
| Nbìyì | |||||
| Ndi | |||||
| Ndòkà Njùlúgù | Ádùm Mindu | 250 | Bangui road | ||
| Ndòkpà | |||||
| Ngàjà | Ndélé | some families | |||
| Ngàò | Yangú Brinjì | 155 | Sàngàsà | ||
| Ngàò | Ngú Jáká | 200 | Kàbà | Kpata road | |
| Ngàò | Mbólò 1 | 295 | Gbúlú | ||
| Ngàò | Mbólò 2 | 25 | Gòv̂òrò | ||
| Ngàò | Mbólò 3 | 260 | Lìwà | ||
| Ngàò | Mbólò 4 | 60 | Gbòngó | ||
| Ngàò | Gbə̀tì ə́njo | 35 | Dòdòrò | ||
| Ngàò | Kə́lə́ Bítì | 145 | Dòdòrò | ||
| Ngàò | Vùngbá | 55 | Dòdòrò | ||
| Ngàò | Yàfò | 30 | Jùmə̀là | Bangoran road | |
| Ngàò | Kàká | 120 | Ndákpá | ||
| Ngàò | Dungu Yangú | 105 | Dòdòrò | with the Muruba | |
| Ngàò | Ngàò Ndákpá | 55 | Nivu | ||
| Ngàò | Kassaï | some families | |||
| Ngàò | Kro Pálíá | some families | |||
| Ngápó | Gbà Njípri | 33 | Gbàrə̀ | Bangoran road | |
| Ngápó | Gbà Lə́bà | 100 | Dìgàò, Zàgò | Bangui road; with the Muruba | |
| Ngápó | Kassaï | ||||
| Ngápó | Ndélé | ||||
| Ngbalá | Ndyiri | Gbà Lábà | 7 villages and clans | ||
| Ngbalá | Ídòngó | Dèngè | |||
| Ngbalá | Ngú Gua | ||||
| Ngbalá | Yangú Bə̀ | ||||
| Ngbalá | Ngú Mbrì | ||||
| Ngbalá | Ngú Tàgbà | ||||
| Ngbalá | Bangora̱ Gudèrè | ||||
| Ngòlà | Ndele | ||||
| Ngòlà | Jamsinda | Golongoso road | |||
| Ngùndù | |||||
| Sàbángà | Gbə̀tì ə́ Njo | Vəjà | Bangoran road | ||
| Sàbángà | Yangú Gàlá | Bangui road | |||
| Sàra Dìnjo | ɲango | 130 | some Sàra Ngàma from Chad also joined recently | ||
| Southern Gbàgà | |||||
| Tàngbàgò | Ngú Sua Torofay | 450 total | Gbòngó, Gài | Bangoran road | |
| Tàngbàgò | Tolísiò | Àngbé | Bangoran road | ||
| Tàngbàgò | Biʃi Ngú 2 | Bílí | Bangui road | ||
| Tàngbàgò | Sa Kùmbá | Mbákàná | Bangui road | ||
| Tàngbàgò | Dungu Yangú | Mbákàná | some families | ||
| Tògbò | |||||
| Tulu | Dèò | 35 | Gèndè, Manja, Ngàyà, Ngàò | Kpata road | |
| Tulu | Wî Fran | 185 | Kagba, Ngulú | ||
| Tulu | Batéle 3 | 200 | Gèndè, Kagba, Ngulú, Ngbenda, Ngàjà | ||
| Tulu | Kro Pálíá | Ndélé | |||
| Vàrà | |||||
| Vídìrì | |||||
| Wádà | Kubu | Golongoso road; originally from Ouadda region, in Ndélé | |||
| Wádà | Batéle 2 | Ndélé | |||
| Wasá | Batéle 2 | Ndélé | some families | ||
| Wùndù | |||||
| Yakpà | |||||
| Yàngere |